خبر فوری
محتوای این برنامه در حوزه جغرافیایی شما در دسترس نیست

نظام سیاسی پیچیده ایران چگونه کار می کند؟

نظام سیاسی پیچیده ایران چگونه کار می کند؟
اندازه متن Aa Aa

مردم ایران در روز ۲۴ خرداد سال ۱۳۹۲ برای انتخاب جانشین محمود احمدی نژاد، رئیس جمهوری این کشور به پای صندوقهای رای می روند. این در حالی است که نظام سیاسی پیچیده این کشور سالها است باعث ایجاد سوالهای بی پاسخی درباره دامنه قدرت و اختیارات رئیس جمهوری شده است.

رئیس جمهوری ایران بلندپایه ترین مقام منتخب در این کشور است و از او به عنوان نفر دوم کشور یاد می شود.

با وجود تلاشهای بسیار آیت الله علی خامنه ای، رهبر ایران، برای پنهان نگه داشتن اختلافها بین نهادهای دولتی، این اختلافها بارها علنی شده اند. بسیاری از صاحبنظران وجود این اختلافها را ناشی از نظام سیاسی ایران می دانند که ترکیبی منحصر بفرد از نهادهای قدرتمند غیرمنتخب و مقامهای سیاسی منتخب است.

تصویر زیر که با کلیک کردن بر روی آن می توانید اطلاعات تکمیلی در آن را ببینید، تلاش کرده است نظام سیاسی ایران و حلقه قدرت رهبر این کشور را به طور تصویری نشان بدهد.

رهبر

رهبر بالاترین مقام سیاسی و مذهبی در ایران است.

بر اساس قانون اساسی انتصاب بسیاری از مقامهای دولتی، نظامی و قضایی در ایران به عهده رهبر است.

البته به عقیده برخی از اعضای مجلس بازنگری قانون اساسی ایران در سال ۱۳۶۸حدود اختیارات رهبر که «ولایت مطلقه» دارد محدود به قانون اساسی نیست.

رهبر می تواند مقامهای زیر را نصب یا عزل کند:

- فرمانده ستاد کل نیروهای مسلح

- فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی

- رئیس قوه قضاییه

- رئیس صدا و سیما

- شش فقیه شواری نگهبان قانون اساسی

- اعضای مجمع تشخیص مصلحت نظام

از جمله اختیارات دیگر رهبر:

- تنظیم سیاستهای داخلی و خارجی

- عزل رئیس جمهوری

- عفو یا کاهش مجازات مجرمان

- اعلان جنگ یا صلح

- فرمان برگزاری همه‌پرسی

رئیس جمهوری

از رئیس جمهوری به عنوان دومین مقام رسمی در ایران نام برده می شود که وظیفه اصلی او اجرای قانون اساسی است.

البته به دلیل وجود رهبر در نظام سیاسی ایران، بر خلاف بسیاری از کشورهای دیگر با سیستم جمهوری، رئیس جمهوری در ایران بیشتر نقشی «اداری» دارد تا نقشی «اجرایی».

او در حوزه هایی مثل سیاست خارجی، نیروهای مسلح، امنیت ملی از جمله مساله هسته ای دارای اختیارات کامل در سیاستگذاری و اجرا نیست.

رئیس جمهوری در ایران هر چهار سال یک بار از طریق رای مستقیم مردم انتخاب می شود و هر نفر می تواند دو دوره متوالی رئیس جمهوری شود. مردم فقط می توانند به نامزدهایی رای بدهند که به وسیله شورای نگهبان قانون اساسی صلاحیتشان تایید شده است.

رئیس جمهوری می تواند اعضای کابینه خود را انتخاب کند اما اعضای کابینه باید از مجلس شورای اسلامی رای اعتماد بگیرند.

شورای نگهبان قانون اساسی

شورای نگهبان قانون اساسی از ۱۲ عضو تشکیل شده است: ۶ عضو فقیه و ۶ عضو حقوقدان.

شش عضو فقیه شورای نگهبان به وسیله رهبر انتخاب می شوند و شش عضو دیگر را رئیس قوه قضاییه (که خود توسط رهبر انتخاب شده است) به مجلس پیشنهاد می کند و با نظر مجلس این شش حقوقدان به عضویت شورای نگهبان درمی‌آیند.

وظیفه اصلی این شورا بررسی قوانین تصویب شده در مجلس است تا اطمینان حاصل شود که این قوانین با شرع اسلام یا قانون اساسی در تعارض نباشند.

وظیفه دیگر این شورا که در دو دهه اخیر خبرساز شده است نظارت بر انتخابات و تایید صلاحیت نامزدها است. این شورا موظف است که صلاحیت نامزدها را در کلیه انتخابات به جز انتخابات شوراها بررسی کند.
مجلس شورای اسلامی

مجلس شورای اسلامی اصلی ترین نهاد قوه قانونگذاری ایران محسوب می شود که اعضای آن هر چهار سال یک بار، با رای مستقیم مردم انتخاب می شوند. البته همانند انتخابات ریاست جمهوری، صلاحیت نامزدهای انتخابات مجلس، باید به وسیله شورای نگهبان تایید شود.

کلیه مصوبات مجلس هم قبل از ابلاغ به دولت یا قوه قضاییه، برای اجرا باید به وسیله شورای نگهبان تایید شوند.

نمایندگان مجلس می توانند از اعضای کابینه یا رئیس جمهوری سوال کنند. نمایندگان همچنین می تواند با طرح استیضاح و رای عدم اعتماد به کابینه یا وزیر، هیات وزیران یا وزیر استیضاح شده را برکنار کنند.

نمایندگان مجلس می توانند با طرح عدم کفایت رئیس جمهوری، پیشنهاد عزل او را به رهبر ارایه کنند تا رهبر با امضای حکم عزل رئیس جمهوری او را برکنار کند.

مجلس خبرگان رهبری

مجلس خبرگان رهبری از «فقیهان واجد» شرایط تشکیل شده است که با رای مستقیم مردم انتخاب می شوند و وظیفه اصلی آنها بر رهبر جمهوری اسلامی ایران است. در حالی این وظیفه به دوش این افراد گذاشته شده است، که نامزدهای عضویت در مجلس خبرگان باید مورد تایید شورای نگهبان قرار بگیرند که اعضای آن به طور مستقیم یا غیرمستقیم توسط رهبر انتخاب شده اند.

اعضای مجلس خبرگان در نشستی که هر شش ماه یک بار برگزار می شود، گردهم می‌آیند تا درباره عملکرد رهبری گفتگو کنند. اما چنین نشستهایی بیشتر جنبه تشریفاتی دارند و تقریبا به هیچ وجه درباره عملکرد رهبر پرسش یا انتقادی مطرح نمی شود.

وظیفه دیگر این مجلس انتخاب رهبر برای دوره زمانی نامحدود است. در صورتی که اعضای این مجلس تشخیص بدهند که رهبر فاقد صلاحیت برای انجام وظایف است می توانند او را عزل کنند.

مجمع تشخیص مصلحت نظام

مجمع تشخیص مصلحت نظام حدود هشت سال پس از استقرار جمهوری اسلامی و به فرمان آیت الله خمینی تاسیس شد.

وظیفه اصلی این مجمع بررسی مواردی است که به دلیل اختلاف نظر مجلس شورای اسلامی و شورای نگهبان قانون اساسی، به بن بست می خورند.

وظیفه دیگر مجمع تشخیص مصلحت نظام تهیه پیش‌نویس سیاستهای کلی نظام برای رهبر است. این مجمع همچنین به عنوان نهاد مشاوره برای رهبر ایران عمل می کند.

اعضای مجمع تشخیص مصلحت نظام به وسیله رهبر انتخاب می شوند. البته روسای سه قوه به همراه چند تن دیگر نیز از اعضای این مجمع هستند.

نیروهای مسلح

نیروهای مسلح ایران از دو شاخه اصلی تشکیل شده اند: ارتش و سپاه پاسداران. این دو شاخه نظامی تحت فرمان رئیس ستاد مشترک نیروهای مسلح فعالیت می کنند. البته دو نهاد نیروی انتظامی (پلیس) و قرارگاه پدافند هوایی ارتش هم زیرمجموعه نیروهای مسلح به شمار می روند.

فرماندهی کل قوا به عهده رهبر ایران است.

شمار نیروهای ارتش ایران حدود ۳۵۰ هزار نفر تخمین زده شده است و شمار نیروهای سپاه حدود ۱۵۰ هزار نفر.

شمار نیروهای بسیج که یکی از شاخه های سپاه است مشخص نیست. نیروی مقاومت بسیج در بسیاری از شهرها و روستاهای ایران شعبه دارد.

در دو دهه اخیر دامنه فعالیتهای سپاه از فعالیتهای نظامی فراتر رفته است و این نیرو در بسیاری از حوزه های اقتصادی و امنیتی وارد عمل شده است.

اختیار نصب یا عزل بسیاری از فرماندهان نیروهای مسلح و نیروهای انتظامی به عهده رهبر ایران است از جمله:

- رئیس ستاد کل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران

- فرمانده کل ارتش

- فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی

- فرماندهان عالی نیروهای نظامی در ارتش، سپاه و نیروهای انتظامی

قوه قضاییه

قوه قضاییه ایران زیر نظر مستقیم رهبر جمهوری اسلامی ایران فعالیت می کند و وظیفه اصلی آن سیاستگذاری و اجرای قوانین جزایی مبنی بر قوانین شریعت اسلام است.

رئیس قوه قضاییه توسط رهبر انتخاب می شود.

قانون اساسی ایران، قوه قضاییه را قوه ای مستقل تعریف کرده است اما استقلال این قوه از هیات حاکم، در طول حیات جمهوری اسلامی ایران بارها توسط منتقدان مورد سوال واقع شده است.

صدا و سیما

سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران تنها نهاد قانونی در ایران است که می تواند برنامه های رادیویی و تلویزیونی پخش کند.

رئیس این سازمان توسط رهبر انتخاب می شود.

سازمان صدا و سیما با بیش از ده‌ها هزار کارمند، و دارا بودن ده ها شبکه فارسی زبان سراسری و استانی و همچنین ده شبکه برون مرزی، و همچنین دانشگاه و هنرستان نهادی قدرتمند از نظر رسانه ای و تبلیغاتی به شمار می رود. بخصوص انحصار رادیویی و تلویزیونی که در اختیار صدا و سیما است آن را تبدیل به مهره ای موثر در مناسبات سیاسی ایران کرده است.

ائمه جمعه

ولی فقیه یا رهبر ایران می تواند با انتصاب ائمه جمعه در شهرهای مختلف عملا دایره نفوذ خود را به جزئی ترین حوزه های جامعه گسترش دهد.

شورای سیاستگذاری ائمه جمعه که رئیس آن از طرف رهبر انتخاب می شود مسئول هماهنگی ائمه جمعه است.

مردم

افراد واجد شرایط با حضور در سه انتخابات ریاست جمهوری، مجلس شورای اسلامی و مجلس خبرگان می توانند فرد یا افراد مورد نظر خود را انتخاب کنند.

البته نامزدهای حاضر در این سه انتخابات توسط شورای نگهبان که تحت نفوذ رهبری است تایید صلاحیت می شوند.

رهبر که بالاترین مقام کشور است، با رای مردم تعیین نمی شود و رای مردم به اعضای مجلس خبرگان به طور غیرمستقیم در انتخاب یا عزل رهبر نقش دارد. هرچند تجربه دهه های گذشته نشان می دهد که استفاده مجلس خبرگان از حق نظارت یا برکناری رهبر بسیار بعید به نظر می رسد.

کلیه افراد ایرانی که هجده سال تمام دارند می توانند در انتخابات ریاست جمهوری شرکت کنند.

تهیه و تنظیم: محمد محمدی – یورونیوز